100 ROCZNICA GROBU NIEZNANEGO ŻOŁNIERZA W WARSZAWIE

2 listopada 2025 roku przypada 100. rocznica utworzenia GROBU NIEZNANEGO ŻOŁNIERZA w Warszawie.

Historia powstania oraz uroczystości związane z przewiezieniem ciała Nieznanego Żołnierza ze Lwowa do Warszawy pięknie opisana jest w książce Jerzego Michotka “Tylko we Lwowie” (OMNIPRESS 1990), który to opis w całości prezentujemy poniżej.

Nie znany Żołnierz Nieznany
Otóż zaczęło się wszystko od tego, że pierwszy we Lwowie mazurzysta (powtarzam za Stanisławem Kotem, tym samym, który asystował generałowi Sikorskiemu przy podpisaniu deklaracji w Moskwie 4 grudnia 1941), który otwierał doroczne bale Politechniki, odbywane w Teatrze Miejskim, z namiestnikową Potocką jako protektorką… otóż ten prezes założonego w 1910 r. we Lwowie Związku Strzeleckiego… ten późniejszy Wielki Oficer Legii Honorowej… premier… Naczelny Wódz…
W ten sposób zapewne Olgierd Terlecki napisał swoją wspaniałą książkę “General Sikorski”.
Przepraszam, zagalopowałem się. Chciałem napisać: otóż zaczęło się wszystko od tego, że dnia 4 kwietnia 1925 roku w Warszawie ówczesny minister spraw wojskowych, gen. Władysław Sikorski, do zebranych w Sali Rady Wojennej delegatów oddziałów wojskowych stacjonujących w stolicy odezwał się w te słowa:
“Zebrani tu dziś przedstawiciele rządu, wojska i społeczeństwa mają ten wysoki zaszczyt, że będą świadkami losowania pobojowiska, które uznane będzie za symbol wielu naszych pobojowisk. Z całej ziemi mogił i krzyżów wybrane zostanie jedno miejsce jako krwawe znamię walk kilku pokoleń o wolność, całość i niepodległość narodu. W pokorze i czci chyląc czoła przed dostojeństwem męki narodowej z ubiegłych lat, dumni jesteśmy, że tym razem nad grobem Nieznanego Żołnierza, który poległ za ojczyznę, rozebrzmi polska fanfara i majestat prochów Jego czczony będzie przez rodaków jawnie i dumnie.”
Po krótkim przemówieniu szef Sztabu Generalnego, generał dyw. Stanisław Haller oddał księdzu biskupowi polowemu 15 kartek, na których Biuro Historyczne Sztabu Generalnego zestawiło 15 najbardziej krwawych pobojowisk z ostatniej wojny.. Wezwano najmłodszego wśród obecnych kawalera orderu Virtuti Militari. Był nim ogniomistrz 14 pal (pułku artylerii lekkiej), instruktor Józef Buczkowski. Podszedł do stojącej na stole czarnej urny, do której ks. biskup wrzucił wymieszane przy wszystkich kartki, wyciągnął jedną z nich i podał ministrowi Sikorskiemu.
Ten przeczytał ją na głos:
– Warszawa 4 kwietnia 1925 r. Ministerstwo Spraw Wojskowych Sztab Generalny Biuro Historyczne L. 651/B.H. Pobojowisko Iwowskie z r. 1918-1919 łącznie z pobojowiskiem Wereszyce, tj. Gródka Jagiellońskiego, na którym krwawo i ofiarnie biła się z Ukraińcami późniejsza 5 Dywizja Piechoty. Długotrwałość, zaciętość walk, moment poświęcenia występuje tutaj w całej pełni. Za zgodność: Szef Biura Historycznego generał brygady Kukiel. (Pieczęć Ministerstwa Spraw Wojskowych).
Po podpisaniu przez obecnych w dwóch egzemplarzach protokołu, odczytanego przez generała Kukiela, ten ostatni wręczył je ministrowi Sikorskiemu.
Jeden egzemplarz złożono w Muzeum Wojska Polskiego, drugi dnia 2 listopada 1925 r. wmurowano w grób Nieznanego Żołnierza.
Los nie mógł wybrać sprawiedliwiej. Jedyne polskie miasto odznaczone orderem Virtuti Militari, gniazdo piskląt godła narodowego oddało jedno z nich do najzaszczytniejszego z pomników czynu wojskowego, obdarzanego czcią przez cały naród.
12 X 1925 r. odbyło się inauguracyjne zebranie komitetu wykonawczego pod przewodnictwem generała dywizji Jana Thulliego w Ognisku Oficerów we Lwowie. Komitet wydał odezwę, którą częściowo przytoczę:
“Rodacy! Oto znowu, jak w dniach listopadowej obrony, na Lwów zwracają się oczy całej Rzeczypospolitej. Oto znów miasto nasze jak wówczas wydało z siebie akt heroiczny, tak dziś wydać ma relikwie, ku którym z czcią i wdzięcznością zwracać się będą teraźniejsze i przyszłe pokolenia narodu. W triumfalnym, nie żałobnym korowodzie przeniesione zostaną z pobojowiska Iwowskiego do Warszawy szczątki nieznanych żołnierzy, aby tam, w samym sercu Polski, w nimbie nieśmiertelności, w blaskach płonącego znicza pozostać na zawsze. Zebrane zostaną, przewiezione i czczone jako symbol owej bezimiennej ofiary z krwi i życia, której owocem jest nasza niepodległość i nasze państwo. Męstwo niezłomne i poświęcenie, pogarda śmierci i patriotyzm, wszystkie cnoty żołnierza obywatela, trudy jego bojów i czyny oręża uosobione będą w postaci żołnierza, którego imię jest tajemnicą, a siedzibą – tysiące mogił.
Pomnijcie, że składając hołd szczątkom Nieznanego Żołnierza czcicie zarazem pamięć naszych ojców i synów, pamięć wszystkich z najdalszych rubieży Rzeczypospolitej, którzy za Polskę, za polski Lwów zginęli.”
Ekshumację przeprowadzono o godz. 14.30 dnia 28 X w obecności komisji, w skład której wchodzili:
Ks. arcybiskup Bolesław Twardowski, ks. dziekan mjr Truszkowski, dowódca O.K. VI gen. Juliusz Malczewski, dowódca 5 DP gen. Jan Thullie, wojewoda lwowski dr Paweł Garapich, prezydent miasta Józef Neumann, przedstawiciel Ministerstwa Spraw Wojskowych gen. Mieczysław Boruta-Spiechowicz, dowódca Obrony Lwowa, brygadier Czesław Mączyński, delegacja Towarzystwa Straży Mogił Polskich Bohaterów, lekarz miejski dr Serbański, dwie matki, których synowie spoczywają w nieznanych mogiłach: wdowa po profesorze Politechniki Lwowskiej Bronisława Widtowa i żona dyrektora banku, Jadwiga Zarugiewiczowa. Asystował zarządca cmentarza p. Maciejewski oraz właściciel zakładu pogrzebowego z Warszawy p. Łapacki – ofiarodawca trumien wewnętrznych: sosnowej i metalowej i zewnętrznej dębowej.
Szczątki z trzech pierwszych trumien nie zostały przez komisję przy jęte z braku dowodów, iż byli to żołnierze liniowi. Trzy następne Nieznanych nie pozostawiały wątpliwości; przepisowe mundury, metalowe guziki z polskimi orłami, czapki maciejówki pod pachą lub na kolanach, u dwóch epolety: sierżanta i kaprala – stwierdzały stanowczo, że trumny zawierają szczątki żołnierzy liniowych.
Pani Jadwiga Zarugiewiczowa, jedna z tych, które na polach Zadwórza straciły synów i mogił ich nie znalazły, kładąc na jednej trumnie drżącą ze wzruszenia dłoń, wybrała zwłoki, które mają być symbolem ofiarnego poświęcenia za ojczyznę. Los padł na tego, który żadnej szarży nie miał, a tulił u boku swą starą maciejówkę z białym orłem szczerniałym od wilgoci. Zginął na polu walki, o czym świadczyła czaszka przedziurawiona kulą i złamana od strzału noga. Maciejówka wskazywała na to, że był to ochotnik, którego serce powołało na pole walki, by spełnił swój obowiązek wobec Ojczyzny.
Przeniesienie zwłok Nieznanego Żołnierza z Cmentarza Obrońców Lwowa do bazyliki archikatedralnej odbyło się dnia 30 X 1925 r. Dekoracja miasta wypadła wspaniale dzięki komisji artystyczno-dekoracyjnej, w której obok prezesa dra Czołowskiego, wieloletniego dyrektora Archiwum Miejskiego, byli artyści tej miary, jak Batowski, Rozwadowski, Harasimowicz, Filipowicz, Lichota i in.
Od 14-ej płyną nieprzebrane fale publiczności i młodzieży. Każda z kilkudziesięciu szkół stanęła na z góry wyznaczonym stanowisku we wzorowym ordynku, pod okiem wychowawców. O godz. 15-ej ks. infułat Zachowski w asyście kapelanów ks. mjra Bombasa i ks. mjra Blicha oraz licznego duchowieństwa odprawił modły, poczem 8 podoficerów odznaczonych krzyżem Virtuti Militari wzięło trumnę na ramiona i zniosło po stopniach tarasu kaplicy Obrońców Lwowa. Po obu stronach trumny kroczyli żołnierze z płonącymi pochodniami. Przed trumną stanęły delegacje szkół i duchowieństwo oraz żołnierz z krzyżem. Za trumną dwie matki: Bronisława Widtowa i Jadwiga Zarugiewiczowa, dwie wdowy po poległych Nieznanych: Maria Bilewiczowa i Franciszka Stysiowa, dwie sieroty: Grzegorz Strzelecki i Adam Gryglewski, potem wojewoda Garapich, gen. Malczewski, prezydent Neumann, prezydium Straży Mogił Poległych Bohaterów, generalicja, dowódcy pułków, przedstawiciele władz rządowych i miejskich oraz członkowie Komitetu Obywatelskiego. Gdy pochód stanął przed lawetą, na której złożono dostojne szczątki, odśpiewano specjalnie skomponowaną kantatę, kompania honorowa i szwadron kawalerii sprezentowały broń, orkiestra 40 pp odegrała hymn narodowy. Za bramą cmentarza przyłączyły się dwa honorowe oddziały piechoty i kawalerii przy dźwiękach orkiestry 14 Pułku Ułanów Jazłowieckich. Następnie kondukt przeszedł przez udekorowane i oświetlone latarniami owiniętymi kirem ulice: Piekarską (przy której stałem jako uczeń Seminarium Nauczycielskiego, gdyż tam właśnie moja szkoła tworzyła szpaler…)
I tu WAŻNA UWAGA:
Oczywiście nie są to moje słowa! Miałem wtedy 4 lata. Od dawna szykowałem się, jak do skoku, do podania tej informacji i nie wiedziałem gdzie ją umieścić, żeby nie zniweczyć nastroju, nie popsuć toku narracji. Rzecz w tym, że większość informacji w tym rozdziale przepisuję – jak się to w lwowskiej budzie mówiło – “na drut” z broszury CMENTARZ OBROŃCÓW LWOWA” anonimowego autora. Wpadła mi ona w ręce w czasie stanu wojennego. Nie dziwota, że autor nie podpisał się. Ten odważny człowiek mógł za nią otrzymać kiedyś parę lat, a gdyby się w czasie cofnąć jeszcze dalej — i „czapę“. Ja moje „10 liet“ otrzymałem za mniej „szkodliwe“ prawdy o Lwowie. Dlatego też, mimo braku (czasem) ścisłej dokumentacji, można wierzyć każdemu słowu tego WSPANIAŁEGO CZŁOWIEKA o wielkim i wiernym sercu.
Proszę, panowie drukarze zostawcie tu w książce puste miejsce, by w razie ujawnienia się tego odważnego lwowiaka lub jego potomstwa, Czytelnik mógł sobie wielkimi literami wpisać Jego nazwisko.

Akt erekcyjny złożony w grobowcu Nieznanego Żołnierza brzmi jak następuje:

“Na wieczną chwałę imienia polskiego i dla bohaterstwa, które potrzebuje nazwiska, aby być najwyższej czci godnym. W siódmą rocznicę podjęcia walki o całość granic zmartwychwstałej Rzeczpospolitej i siódmego roku odzyskania przez naród polski niepodległości… Roku Pańskiego 1925 w Dniu Zadusznym 2 XI o godz. 13 naród i rząd Najjaśniejszej Rzeczpospolitej z Jej Prezydentem Stanisławem Wojciechowskim na czele przy udziale przedstawicieli izb ustawodawczych, duchowieństwa trzech wyznań, wojska, władz państwowych i samorządowych, stowarzyszeń społecznych i licznych tłumów narodu złożył w grobowcu na Placu Saskim w stołecznym mieście Warszawie wzniesionym, wydobyte ze wskazanego losem pobojowiska lwowskiego zwłoki żołnierza polskiego, który poległ za ojczyznę. Składając w ten sposób wspólny hołd tysiącom bohaterów, którzy w ciągu 139 letniej walki o wolność legli na polu chwały za sprawę narodu. W tymże grobowcu, będącym dziełem artysty rzeźbiarza Ostrowskiego, spoczęło 14 urn zawierających ziemię z pobojowisk polskich. Chwilę złożenia zwłok żołnierza polskiego do grobowca uczciła cała Polska uroczystym milczeniem trwającym jedna minutę.”

Grób Nieznanego Żołnierza to najpiękniejszy pomnik narodu polskiego, pomnik zwycięskiej walki o wolność i niepodległość narodu. Pomnik, o którego genezie 95% jego obywateli nie ma pojęcia.

* * *

MOJA ZIEMIA

Pamiętać! Pamiętać! Pamiętać!

Pamiętać! Pamiętać! Pamiętać!

Pamiętać! Pamiętać! Pamiętać!